मरधर सिमसार ओझेलमा : संरक्षण अभावले जिर्ण ऐतिहासिक सम्पदा

रौतहट १७ बैशाष
चन्द्रपुर नगरपालिका–८, सन्तपुरमा अवस्थित मरधर सिमसार क्षेत्र पछिल्लो समय गम्भीर उपेक्षा र अव्यवस्थाको मारमा परेको छ । कुनै समय एक सय बिघाभन्दा बढी क्षेत्रफलमा फैलिएको यो प्राकृतिक सम्पदा अहिले खुम्चिएर करिब १५ बिघामा सीमित भएको स्थानीयहरू बताउँछन् । एक समय पानीको छायाँमा जीवन मुस्कुराउने, चराचुरुङ्गीको चिरबिराहटले बिहान सुरु हुने, र माछा मार्ने समुदायदेखि पशुपन्छीसम्मको आश्रयस्थल बनेको यो सिमसार आज आफ्नो अस्तित्व जोगाउन संघर्षरत देखिन्छ । “पहिले यहाँ पानी मात्रै होइन, जीवन बग्थ्यो,” स्थानीय बासिन्दा भन्छन्, “अहिले न संरक्षण छ, न प्रवद्र्धन ।”
राज्यले करोडौं रुपैयाँ लगानी गरी संरक्षण र विकास गर्ने उद्देश्य राखिएको भए पनि, पछिल्लो समय विभिन्न स्वार्थ समूहहरूको प्रभाव बढ्दै गएको आरोप स्थानीयस्तरमै उठ्न थालेको छ । भूमाफिया, केही स्थानीय अगुवा तथा राजनीतिक दलका प्रतिनिधिहरूको संलग्नतामा सिमसार क्षेत्रको दुरुपयोग भइरहेको भन्दै व्यापक चिन्ता व्यक्त गरिएको छ । सिमसार क्षेत्रमा निर्माण गरिएका भौतिक संरचनाहरू समेत जीर्ण अवस्थामा पुगेका छन् । प्रतिक्षालय, आराम गर्ने बेन्च, शौचालय लगायतका संरचना बेवारिसे बनेका छन् भने जमिनमा बिछ्याइएका टायलसमेत उखेलिँदै कुरूपता छाएको दृश्य देखिन्छ ।
पर्यटन प्रवद्र्धन र वातावरणीय संरक्षणका दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिने यो क्षेत्र आज व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्ने माध्यम जस्तो बन्दै गएकोमा स्थानीयहरू निराश छन् । जिम्मेवार निकायहरूको निष्क्रियता, कमजोर अनुगमन र दीर्घकालीन योजना अभावका कारण सार्वजनिक सम्पत्तिमाथि खुला हस्तक्षेप भइरहेको गुनासो बढ्दो छ । यदि समयमै संरक्षण र व्यवस्थापन गरिएको भए, मरधर सिमसार रौतहटको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्थ्यो । आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटक आकर्षित गर्दै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन सक्ने सम्भावना बोकेको यस क्षेत्रको वर्तमान अवस्था भने उल्टो दिशातर्फ उन्मुख देखिन्छ ।
यद्यपि, स्थानीयहरू अझै आशावादी छन् । उनीहरू भन्छन्—यदि तत्काल संरक्षण, पारदर्शी व्यवस्थापन र कडाइका साथ निगरानी सुरु गरियो भने, मरधर सिमसारलाई पुनर्जीवन दिन सकिन्छ । “पानी फर्किन सक्छ, चराहरू फर्किन सक्छन्, र सन्तपुरको पहिचान फेरि उज्यालो बन्न सक्छ,” उनीहरूको विश्वास छ । प्रकृतिले सिधै बोल्दैन, तर संकेत गर्छ । मरधर सिमसारको वर्तमान अवस्था पनि एउटा स्पष्ट सन्देश हो—यदि आजै संरक्षणको पहल भएन भने, भोलि यो ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक सम्पदा पूर्ण रूपमा गुम्न सक्छ ।